ABD ordusunun Irak'tan çekilmesiyle 2003 yılında başlayan işgal süreci 23 yıl sonra sona erdi. Kimyasal silah bulunduğu gerekçesiyle başlatılan işgal, ülkede isyanları, terör saldırılarını ve iç savaşı tetiklerken, aradan geçen dönemde binlerce çocuk da dahil olmak üzere en az 200 bin sivil çatışmalar nedeniyle hayatını kaybetti.
Irak'taki sivil ölümlerine ilişkin farklı kurumların çalışmaları, savaşın insani bilançosunun boyutlarını ortaya koyuyor. Irak işgalinin ardından şiddet kaynaklı sivil ölümleri belgelemek amacıyla kurulan bağımsız sivil toplum araştırma projesi Iraq Body Count (IBC), 2003'ten bu yana ülkede doğrudan şiddet sonucu 200 binin üzerinde sivilin öldüğünü kayıt altına aldı.
IBC, veri tabanını oluştururken medya haberleri, hastane ve morg kayıtları, sivil toplum kuruluşlarının verileri ile resmi kayıtları karşılaştırıyor. Kurumun hesaplamalarına göre işgal nedeniyle hayatını kaybeden sivillerin sayısı 200 bini aştı. Muhariplerin de bu bilançoya dahil edilmesi halinde toplam ölü sayısının yaklaşık 300 bine ulaştığı değerlendirildi.
Farklı Araştırmalar Benzer Bilançolar Ortaya Koydu
ABD merkezli Brown Üniversitesi tarafından 2023'te yayımlanan “Costs of War” (Savaşın Maliyetleri) başlıklı çalışmada da Irak'taki doğrudan savaş ölümlerine ilişkin kapsamlı veriler yer aldı. Araştırmaya göre Mart 2003 ile Mart 2023 arasında Irak'ta doğrudan savaş nedeniyle 186 bin 694 ila 210 bin 38 sivil hayatını kaybetti.
Çalışmada sivillerin yanı sıra yaşamını yitiren Iraklı polis ve askerler ile muhalif savaşçılar da hesaba katıldı. Bu grupların eklenmesiyle doğrudan ölümlerin toplamının 280 bin ila 315 bin arasında olduğu belirtildi. Söz konusu veriler, yalnızca doğrudan çatışmalar ve şiddet olayları sonucunda meydana gelen ölümleri kapsıyor.
Opinion Research Business: Ölü Sayısı 1,03 Milyon
İngiliz araştırma şirketi Opinion Research Business ise 2008'de yayımladığı çalışmada, savaşın ilk dört buçuk yılında ölen Iraklıların sayısının yaklaşık 1,03 milyon olduğunu bildirdi.
Şirket, araştırma kapsamında 2 bin 414 yetişkinle yüz yüze görüşme gerçekleştirdi. Katılımcıların yüzde 20'si, çatışmalar nedeniyle kendi hanelerinde en az bir kişinin hayatını kaybettiğini söyledi. Opinion Research Business, 1997 sayımına göre Irak'ta 4,05 milyon hane bulunduğu bilgisinden hareketle toplam ölü sayısının yaklaşık 1,03 milyona ulaştığını hesapladı.
Çocuklar Da Savaşın Kurbanı Oldu
Birleşmiş Milletler'in Irak'a ilişkin verileri de savaşın çocuklar üzerindeki etkisini gösterdi. BM'nin 2003'teki işgali ve 2004-2007 arasındaki en kanlı savaş dönemlerini kapsamayan, 2008'den 2022 sonuna kadar olan döneme ait verilerine göre, bu süreçte Irak'ta 3 binden fazla çocuk hayatını kaybetti. Aynı dönemde 5 binden fazla çocuk da sakatlandı.
Ancak mevcut bilançolar, işgalin yol açtığı toplam can kaybını bütünüyle yansıtmıyor. Kayıtlara geçirilebilen ve doğrudan şiddet sonucu gerçekleşen ölümler, savaşın gerçek insani maliyetinin yalnızca bir bölümünü oluşturuyor.
ABD'nin Irak savaşının sağlık sistemi, altyapı, gıda güvenliği ve genel yaşam koşulları üzerindeki yıkıcı etkileri de dikkate alındığında, toplam can kaybının daha yüksek olduğu tahmin ediliyor. Brown Üniversitesi araştırmacıları, Irak'taki dolaylı ölümlerin doğrudan ölümlerin iki ila dört katına ulaşmış olabileceğini belirtiyor.